खनिज प्रसंस्करण प्रभाग
खनिज प्रसंस्करण प्रभाग वर्ष 1960 में अपनी स्थापना से लेकर खनिज सज्जीकरण के क्षेत्र में अनुसंधान और विकास अध्ययन (आर एन्ड डी स्टडीज )में संलग्न है।
संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम की सहायता से नागपुर में स्थापित इसकी आधुनिक खनिज संधारण प्रयोगशाला पायलट प्लांट तथा विश्लेषण प्रयोगशाला संकुल, खनिज सज्जीकरण खनिज केरेक्टराजेशन, अयस्क विश्लेषण खनिज तथा अयस्क प्रसाधन उत्पादन तथा पर्यावरणीय नमूनों पर अनुसंधान एवं विकास अध्ययन (आर.एन्ड डी स्टडीज )करने के क्षेत्र में आधुनिकतम सुविधाओं से संपन्न है।
पर्यावरणीय प्रयोगशाला केन्द्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड तथा महाराष्ट्र राज्य प्रदुश ण नियंत्रण बोर्ड से मान्यता प्राप्त है।
ब्यूरो ने खनिज टेस्टिंग (जांच)सज्जीकरण तथा अयस्कों के हेतु क्षेत्रवार सुविधाएं उपलब्ध कराई है।
अनुसंधान और विकास अवसंरचना (आर एन्ड डी इंफ्राइस्ट्रेक्चर)
खनिज प्रसंस्करण प्रभाग की अनुसंधान और विकास अवसंरचना निम्न इकाइओं से मिलकर गठित हैं-
1. आधुनिक खनिज प्रसंस्करण प्रयोगशाला एवं पायलट पलांट नागपुर ।
- बैंचस्केल सज्जीकरण अध्ययन के जिए अयस्क प्रसंस्करण प्रयोगशाला।
- खानिज सज्जीकरण पायलट प्लांट जिसकी क्षमता 0.5 से 2 टन प्रतिघंटे तक है।
- रसायन विश्लेषण प्रयोगशाला
- खनिजिकी प्रयोगशाला
- फिजिकल केरेक्टराइजेशन प्रयोगशाला
- पर्यावरणीय विश्लेषण प्रयोगशाला
2. क्षेत्रीय खनिज प्रसंस्करण प्रयोगशाला एवं पायलट प्लांट अजमेर
- अयस्क प्रसंस्करण प्रयोगशाला एवं पायलट प्लांट
- रसायनिक विश्लेषण प्रयोगशाला
- खनिजकीय प्रयोगशाला
3. क्षेत्रीय खनिज प्रसंस्करण प्रयोगशाला एवं पायलट प्लांट , बैंगलोर
- अयस्क प्रसंस्करण प्रयोगशाला एवं प्रयोगशाला एवं पायलट प्लांट
- फायर ऐसे (अग्नि जांच) सहित रसायनिक विश्लेषण प्रयोगशाला
- खनिजकीय प्रयोगशाला
महत्वपूर्ण सुविधाएं:
खनिज प्रसंस्करण
भारतीय खान ब्यूरो द्वारा विभिन्न अयस्कों एवं खनिजो पर खनिज सज्जीकरण जांच र्का किया जाता रहा है। तथा अभी तक 2200 अनुसंधान पूर्ण किये जा चुके हैं। अनुसंधानों का प्रमुख उद्देश्य प्रक्रिया तकनीक तथा सज्जीकरण हेतु फलोसीट का विकास करना है जिससे निम्न श्रेणी के अयस्कों तथा खनिज निस्सारी से विक्रय योग्य उत्पाद प्राप्त कियो जा सकें ।
- क्रसिंग ,
जॉ,रोल,रिडक्शन कोन क्रशर
- ग्राइन्डिंग
बाल,राड तथा पेबिल मिल
- ग्रेविटी कन्सन्ट्रेशन
जिग्स (डेंवर,हाटर्ज)
एच एम एस (कोन)
शैकिंग टेबिल्स (विल्फिले ,डेस्टर और माजले
मल्टी- ग्रेविटी सेपरेटर (एम जी एस)
सेन्ट्रीफयुगल कन्सन्ट्रेटर (नेलशन)
एयर क्लासीफायर
स्पाइरल्स (एम डी एल)
फलोटेक्स डेन्सिटी सेपरेटर
डुपलेक्स कन्सन्ट्रेटर
- मैग्नेटिक सेपरेटर
डाई मेगनेटिक सेपरेटर(पर्मसेल इम्प्रोसिस)
डिस्क हाई इंटेसिटी डाई मेग्नेटिक सेपरेटर
क्रास बेल्ट हाई इंटेसिटी मेग्नेटिक सेपरेटर
इंडूस्ड राल मेग्नेटिक सेपरेटर(सला-डिग्स)
वेट हाई इंटेसिटी मेग्नेटिक सेपरेटर (इरिजि-जान्स)
लो इंटेसिटी ड्रम सेपरेटर (सला एण्ड डिंग्स)
फेरस व्हील (हाई ग्रेडियेन्ट) मेग्नेटिक सेपरेटर
हाई ग्रेडियेन्ट मेग्नेटिक सेपरेटर-क्रायोजेनिक (कार्पको)
- फलोटेशन सेल्स
लेबोरेटरी फ्लोटेशन सैल्स
डेन्वर, वेमको, आउटोकोम्फू, एजीटेयर
पायलट प्लांट स्केल फ्लोटेश न सैल्स
डेन्वर एण्ड डाट आलिवर (विभिन्न क्षमताओं के)
फलोटेश न कालम्स (3’’ डाया )
- इलेक्ट्रोस्टेटिक सेपरेटर
कार्पको राल एन्ड प्लेट टाइप इलेक्ट्रोस्टेटिक सेपरेटर रसायनिक विष्लेशण
रासायनिक विश्लेषण
- क्लासिकल वेट एनेलिसिस
- एटोमिक एब्जार्पशन स्पेक्ट्रो फोटो मीटर (एएसएफ)
- एक्स-रे फलोरोसेन्स स्पेक्टा्रेफोओमीटर (एक्स आर एफ)
- इंडक्टिवली कपल्ड प्लाजमा एनेलाइजर (आई सी पी ए)
- इनफ्रारेड स्पेक्टो स्कोप (एफ टी आई ए)
- आयन क्रोमोटेग्राफ
- कार्बन सल्फर एनेलाइजर
- यू वी विजिबिल स्पेक्ट्रोफोटोमीटर
- फलेम फोटोमीटर
- आयन सेलेक्टिव इलेक्टा्रेन एनेलाइजर
खनिजकीय (मिनरालोजी)
- सेम्पिल प्रिपेरेशन इक्विपमेन्ट
- माइकोस्कापस
- एक्स-रे डिफेक्ट्रोमीटर (एक्स आर डी)
- टी जी/ डी टी ए थर्मो एनेलाइजर
- इलेक्ट्रान प्राव माइक्रो एनेलाइजर (ई पी एम ए)
फिजिकल केरेकटराइजेशन
- पार्टिकल साइज एनेलाइजर (सेडीग्राफ 5100)
- ब्राइटनस टेस्टर
- सरफेस एरिया एनेलाइजर
प्रभार अनूसूची
कृपया प्रभारों की संशोधित अनुसूची पर क्लिक करें।
प्रमुख उपलब्धियां
भारतीय खान ब्यूरो का खनिज प्रसंस्करण प्रभाग सज्जीकरण प्रक्रिया फलोशीट निम्न श्रेणी के अयस्कों एवं खनिजों का प्रयोगशाला तथा पायलट प्लांट में निम्न श्रेणी प्रोसेस तकनीक विकसित करने तथा डाटा तैयार करने /व्यावसायिक सांद्रों के डिजायनों के लिए पेरामीटर्स के लिए अनुसंधान और विकास अध्ययन कर रहा है। अनुसंधान के प्रमुख प्रयोजक सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम केन्द्र तथा राज्य सरकारें तथा अन्य अनेक निजी खनन कम्पनियां तथा परामर्शदायी फर्म है। इसके अतिरिक्त महत्वपूर्ण विभागीय प्रौन्नति कार्य भी किया जाता है जो कि खनिज संरक्षण तथा पर्यावरणीय दृष्टि से अत्यन्त महत्वपूर्ण है। खनिज सज्जीकरण के क्षेत्र में खनिज उद्योग संबधित संस्थान और संगठन निम्न लिखित प्रायोजकों के लिए किए गए महत्वपूर्ण कार्य निम्नलिखित है:- कृपया लौह अयस्क के संबंध में खनिज प्रसंस्करण के आंकडो हेतु यहां क्लिक करें।
अन्तर्राष्ट्रीय
- मै0 बिशी मेटल एक्सप्लोरेशन कारपोरेशन, जापान
- मै0 लर्गी , पश्चिमी जर्मनी
- मै0 मेटकेम, कनाडा
- मै0 आरटीजेड कन्सलटेन्टस
- नेशनल माइनिंग कम्पनी एलएलसी ओमान
- भूटान सरकार
- वियतनाम सरकार
केन्द्रीय और राज्य अभिकरण
- खान एवं भूविज्ञान विभाग -असम,गुजरात,महाराष्ट्र,मेघालय, मणिपुर,ओडीसा,राजस्थान ,सिक्किम और पश्चिम बंगाल
- भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण
- इन्डियन इन्स्टीटयूट आफ साइंस,बैंगलोर
- क्षेत्रीय अनुसंधान प्रयोगशाला,भुवनेश्वर तथा जोरहाट
- नेशनल मेटालर्जिकल लेबोटेरी ,चैन्नई और जमशेदपुर।
सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम
- आन्ध्रप्रदेश माइनिंग कार्पारेशन लि0
- भिलाई स्टील प्लाट
- फर्टिलाइजर्स कार्पोरेशन आफ इंडिया लि0
- गुजरात मिनरल्स डेबलपमेन्ट कापोरेशन
- हुट्टी गोल्ड माइंस लिमिटेड
- हिन्दुस्तान कापर लिमिटेड
- मध्यप्रदेश स्टेट माइनिंग कार्पारेशन लि0
- महाराष्ट्र स्टेट माइनिंग कार्पोरेशन लि0
- मिनरल एक्सप्लोरेश न कार्पोरेशन लि0
- मैंगनीज ओर इंडिया लि0
- नेशनल मिनरल डेवलपमेन्ट कार्पोरेशन लि0
- ओडीसा माइनिंग कार्पोरेशन
- राजस्थान स्टेट माइन्स एन्ड मिनरल लि0
- राजस्थान स्टेट टंगस्टन डेवलपमेन्ट कार्पोरेशन
- सिक्किम माइनिंग कार्पोरेशन लि0
- उत्तर प्रदेश मिनरल डेवलपमेन्ट कार्पोरेशन लि0
- पश्चिम बंगाल मिनरल डेवलपमेन्ट कार्पोरेशन लि0
निजी क्षेत्र
- अंबूजा सीमेन्ट लि0
- अचियन ग्रेनाइटस प्रा0 लि0
- एसोसिएटेड सीमेन्ट का.लि.
- भारत एल्युमिनियम कम्पनी लि0
- बिनानी सीमेन्ट का0लि0
- बी.ई.सी फर्टिलाइजर्स लि0
- चैागले एन्ड कम्पनी लि0
- डेम्पो माइनिंग कार्पेारेशन लि0
- इंग्लिश इंडिया क्ले लि0
- फेरो अलोयज कार्पोरेशन लि0
- जी.आर.ग्रेफाइटृस
- हिन्दुस्तान जिंक लि0
- इस्पात इंड्रस्टीज लिमिटेड
- केशोराम सीमेन्ट्स
- मद्रास सीमेन्ट्स लि0
- मंगलम सीमेन्ट्स लि0
- ओसवाल केमिकलस एन्ड फर्टिलाइजर्स लि0
- सेसा गोवा प्रा0लि0
- सालगावकर प्रा0लि0
- सेासाइडेड फामेन्टो इंडस्ट्रीज लि0
- एस.आर. एफ.लि0
- तमिलनाडू मिनरल्स
- टाटा आयरन एन्ड स्टील क0लि0
अग्रिम जानकारी /सूचना हेतु कृपया संपर्क करें
निदेशक
खनिज प्रसंस्करण प्रभाग
द्वितीय तल, ब्लाक बी,
इन्दिरा भवन, सिविल लाईन्स,
नागपुर -440001
भारत
टेलीफोन न. 91-712-2565024
फैक्स न. 91-712-2562631
ई-मेल - codo[at]ibm[dot]gov[dot]in
